System ten został zlikwidowany w wyniku zaborów i zastąpiony rozmaitymi rozwiązaniami zaborczymi. Najwięcej praw Żydom dano w zaborze pruskim, co spowodowało ich masową emigrację i masową asymilację w Rzeszy. Dość liberalnie sprawy potraktowano w zaborze austriackim. Powiedzmy, że wprowadzono system mieszany, który z jednej strony pomagał konserwować układy tradycyjne, faworyzujące religijnych Żydów, a z drugiej strony umożliwiał modernizującym się Żydom wejście na ścieżkę procesów emancypacyjnych – aż do asymilacji, konwersji i ateizmu. Pod zaborem rosyjskim władze zachęcały rusyfikację i konwersję, a prześladowały albo przynajmniej upośledzały Żydów tradycyjnych. W połowie XIX w. rząd zlikwidował nawet żydowskie instytucje samorządowe gminne – kahały.

Gdy zaczęła się wykluwać możliwość odbudowania niepodległego państwa polskiego, objawiły się rozmaite postawy wśród polskiego Żydostwa. Wszystkie niemal orientacje – oprócz asymilatorów – zgadzały się, że ludność żydowska powinna żyć w separacji, cieszyć się autonomią, ale również dostać takie same prawa jak reszta ludności tworzącej się Polski.

Zasadniczo w czasie I wojny i potem celem przywódców żydowskich – bez względu właściwie na orientację ideową i przynależność partyjną – było zabezpieczenie życia, mienia i dobrobytu ludności żydowskiej. Były też rozmaite plany, bardziej lub mniej realistyczne, jak masowa ewakuacja do Palestyny czy nawet stworzenie autonomicznej „Judeo-Polonii” na ziemiach polskich. Jednak po 1918 r. – po pewnym okresie, gdzie dominowały próby budowania żydowskiej autonomii – kierownicy społeczności żydowskiej w większości skupili się na równouprawnieniu w ramach państwa polskiego. Ale początkowo Żydzi tradycyjni – ortodoksi, hasydzi i inni – chcieli przywrócić bądź utrzymać kahał, chociaż postulowali, aby unowocześnić jego funkcjonowanie w ramach państwa. Syjoniści, populiści, bundyści oraz rozmaici inni żydowscy rewolucjoniści chcieli albo autonomii personalnej, albo terytorialnej. Przygotowywali się intelektualnie do takiej opcji już od jakiegoś czasu w całym Intermarium. Na przykład Ber Borokhov (1881-1917) dokonał połączenia marksizmu i syjonizmu w celu wypracowania modelu terytorialnego autonomii w Palestynie. Jednak później wydarzenia rewolucyjne w 1905 r. wymusiły na nim dołączenie do tego opcji de facto autonomicznej w diasporze. Zgodził się bowiem, że jego partia Poalej Syjon powinna brać udział w rewolucji w Rosji i gdzie indziej, a więc siłą inercji miała zyskać na niej również i tam albo w formie koncesji terytorialnych na miejscu, albo uzyskania autonomii personalnej, przynajmniej pro tempore. Miała być to odskocznia, wstępna forma systemowa do dalszych kolektywistycznych zwycięstw proletariatu żydowskiego w Palestynie, ramię w ramię z klasą robotniczą na świecie. 

Jak wykłada Richard Pipes, sprawa „terytorialnej” vs. eksterytorialnej albo „indywidualnej” (personalnej, osobistej) autonomii wypłynęła po raz pierwszy w trakcie debat wewnętrznych w ramach „austro-socjalizmu”. W 1899 r. w trakcie kongresu austriackich Socjaldemokratów w Brnie (Bruenn) egzekutywa partii poparła „zasadę terytorialnej autonomii narodowo-kulturowej”. Zgodnie z tą koncepcją należało przeprowadzić podział imperium Habsburgów na jednostki administracyjne zawierające większość etniczną danego obszaru. Natomiast towarzysze serbscy, chorwaccy i bośniaccy zażądali „autonomii eksterytorialnej narodowo-kulturowej”. Według tej zasady mniejszości narodowe miały się cieszyć autonomią na terenie całego imperium, gdziekolwiek mieszkały. Powiedzmy, na przykład, że serbska kolonia w Wiedniu według tego planu miała dostać autonomiczne prawa na polu kulturowym i edukacyjnym. 

W końcu jednak kongres w Brnie zaadaptował kompromis łączący oba pomysły: eksterytorialny i terytorialny. W rezultacie postulowano, aby imperium habsburskie stało się demokratyczną federacją narodowościową (Nationalitätenbundesstaat); miała nastąpić likwidacja krain historycznych i ich zastąpienie autonomicznymi obszarami jednolicie narodowymi z własnymi parlamentami; a obszary jednolite narodowo miały utworzyć dodatkowo ponadregionalne związki narodowe rządzące się autonomicznie w ramach federacji. 

Dalszą pracę teoretyczną nad kwestią terytorialnej i indywidualnej autonomii narodowo-kulturowej prowadzili przywódcy socjaldemokratyczni austriaccy Otto Bauer i Karl Renner. Argumentowali, że socjaldemokracja musi dokooptować nacjonalizm i działać w formie narodowej. Socjal-nacjonalizm demokratyczny miał pomóc zmobilizować i kontrolować masy przeciwko Staremu Ładowi arystokratycznemu oraz porządkowi kapitalistycznemu, które były w dużym stopniu uniwersalistyczne, kosmopolityczne oraz internacjonalistyczne. Była to również próba ze strony socjaldemokratów, aby sparaliżować nacjonalistów poprzez przywłaszczenie sobie ich programu „językowego i kulturowego”, a zniwelowanie politycznego aspektu nacjonalizmu. Stąd Bauer i Renner wspierali koncepcję autonomii eksterytorialnej. Pozbycie się geograficznego, czyli terytorialnego wymiaru nacjonalizmu, oznaczało uniknięcie powstania państw narodowych z dominacją nacjonalistów. Pozwalało też socjalistom wygodnie sterować zatomizowanymi jednostkami wchłoniętymi eksterytorialnie w struktury organizacji socjaldemokratycznej. W tym systemie eksterytorialnym proletariat poszczególnych narodowości – pozbawiony narodowych postulatów politycznych – łatwiej się zjednoczy dla ponadnarodowych celów rewolucji socjalistycznej i przejęcia władzy przez czerwonych. Będzie to ułatwione dzięki temu, że kultura i język zostaną nasycone treściami socjalistycznymi, które siłą rzeczy podminowują esencję narodową. 
W tym sensie eksterytorializm był do pewnego stopnia prekursorem późniejszej polityki sowieckiej korenizacji (zakorzeniania): narodowe w formie, a socjalistyczne w treści. Koncepcja eksterytorialna była więc wielce wyrafinowana. Jak stwierdził otwarcie Bauer: „postęp klas już nie będzie powstrzymywany przez walkę narodową... Pole stanie się wolne dla walki klas”. I o to chodziło. 

Było to podejście bardzo błyskotliwe. Możliwości wynikające z tak demagogicznego podejścia szybko docenili inni rewolucjoniści. Jak podkreśla Pipes: „pierwszą partią polityczną, która włączyła austriacki plan do swego programu, była żydowska partia socjalistyczna Bund”. Bund zdecydował się przełożyć ciężar swojej agitacji ze spraw czysto gospodarczych na narodowe, kulturowe i językowe. Miało to wielki wpływ na socjaldemokrację w Rosji. Jeden z jej czołowych działaczy Juli Osipowicz Cederbaum/Tsederbaum (1873-1923) vel L. Martov przyznał: „usadowiwszy ruch masowy w centrum naszego programu, musieliśmy dostosować naszą propagandę i agitację do mas, to znaczy uczynić je bardziej żydowskimi”. Jako samozwańczy reprezentant „ludu żydowskiego” Bund zażądał autonomii w ramach rosyjskiej Socjaldemokracji. W czasie IV Kongresu Bundu w 1901 r. uchwalono rezolucję, że „koncepcja narodowości ma również dotyczyć ludu żydowskiego. Rosja… w przyszłości musi być przekształcona w federacje narodowości z pełną autonomią dla każdej z nich, bez względu na to, jakie terytorium zamieszkuje”.  

Brzmiało to dokładnie tak samo jak postulaty socjalistycznych Serbów, Chorwatów i Bośniaków na kongresie austriackim w Brnie. Bundyści przetłumaczyli prace Bauera i Rennera na rosyjski, co stało się źródłem inspiracji dla innych narodowych socjalistów, takich jak Żydowska Socjalistyczna Partia Robotnicza SIERP – „Sejmiści”, ormiańscy narodowo-marksistowscy Dasznacy – Dasznaktsutiun, gruzińscy socjaliści-federaliści Sakartelo oraz białoruska socjalistyczna Hromada. Wszystkie te partie zatwierdziły w swoich programach pryncypia narodowej autonomii terytorialnej. 

Marek Jan Chodakiewicz
Waszyngton, DC, 28 grudnia 2020
Intel z DC