Co musisz wiedzieć:

• Komisja Wenecka pozytywnie oceniła ramy projektu ustawy o weryfikacji sędziów powołanych po 2018 r.
• Projekt zakłada podział sędziów na kategorie oraz możliwość wznowienia spraw, co budzi wątpliwości konstytucyjne dotyczące zasady nieusuwalności.
• Opinia Komisji ma charakter doradczy, ale może wpłynąć na dalszy kierunek reformy sądownictwa w Polsce.

Opinia Komisji Weneckiej

Wczorajsza, pozytywna opinia Komisji Weneckiej w sprawie projektu Ministerstwa Sprawiedliwości  tzw. „sanacji” sędziów powołanych po 2018 r. przekracza granicę, której w państwie konstytucyjnym przekraczać nie wolno. Art. 180 ust. 1 Konstytucji RP mówi jasno: sędziowie są nieusuwalni. To nie jest sugestia. To nie jest zasada „warunkowa”. To jest fundament niezależności władzy sądowniczej.

Tymczasem akceptowanie koncepcji ponownych konkursów na już obsadzone stanowiska, uzależnianie dalszego pełnienia urzędu od nowej procedury i dzielenie sędziów na „grupy” podlegające weryfikacji to nic innego jak obejście konstytucyjnej zasady nieusuwalności. 

- " W tym złożonym kontekście władze przedstawiły projekt ustawy ustanawiający ramy ustawowe, które klasyfikują objętych regulacją sędziów do określonych kategorii, z których każda podlega zróżnicowanym konsekwencjom prawnym. Władze wprowadziły również do projektu ustawy procedurę wznawiania postępowań, w których orzekał sędzia dotknięty wadą powołania

(..)

Biorąc pod uwagę bezprecedensowy charakter sytuacji oraz skalę uchybień, które władze polskie muszą usunąć, aby przywrócić rządy prawa, Komisja Wenecka i Dyrekcja Generalna ds. Praw Człowieka i Rządów Prawa Rady Europy uznają zaproponowany podział oraz ogólny schemat legislacyjny za odpowiednie ramy działania   "

- czytamy w opinii.

Demontaż stabilności wymiaru sprawiedliwości

Nie ma w Konstytucji przepisu, który pozwala ustawą „ponownie oceniać” raz skutecznie powołanego sędziego. Kluczowe jest jedno: akt powołania podejmuje Prezydent RP. To prerogatywa konstytucyjna. Akt ostateczny. To on kreuje urząd sędziego. Ewentualne spory wokół KRS nie unieważniają prerogatywy głowy państwa. Nie istnieje mechanizm pozwalający Sejmowi po latach „korygować” skutki decyzji Prezydenta.

Jeżeli dziś uznamy, że można ustawą objąć grupę sędziów szczególną procedurą weryfikacyjną, to jutro każda większość parlamentarna będzie mogła zrobić to samo wobec kolejnych. To prosta droga do politycznej rotacji składu sądów. To nie jest naprawa państwa prawa. To jest demontaż stabilności wymiaru sprawiedliwości pod hasłem sanacji.

Co więcej, mówimy o rozwiązaniach inspirowanych opinią organu międzynarodowego, który nie ma kompetencji do interpretowania polskiej Konstytucji w sposób wiążący. Ustrój sądów i prerogatywy Prezydenta należą do konstytucyjnej tożsamości Rzeczypospolitej. Ich relatywizowanie oznacza osłabienie naszej suwerenności ustrojowej.

Tej granicy przekroczyć nie wolno

Nie można bronić praworządności, naruszając Konstytucję.

Nie można wzmacniać niezależności sądów poprzez tworzenie mechanizmów, które czynią urząd sędziego warunkowym i zależnym od decyzji politycznej większości.

Art. 180 jest granicą. A tej granicy przekraczać nie wolno.

[Sędzia Kamila Borszowska-Moszowska, zastępca rzecznika dyscyplinarnego przy Sądzie Okręgowym w Świdnicy, wykładowca KSSiP i Akademii Nauk Stosowanych im. Angelusa Silesiusa]

[Tytuł, lead, sekcje "Co musisz wiedzieć" i "Co to oznacza dla Polaków" od Redakcji]

Co to oznacza dla Polaków?

1. Możliwe wznowienia części spraw sądowych – jeśli projekt wejdzie w życie, niektóre postępowania, w których orzekali sędziowie objęci weryfikacją, mogą zostać ponownie rozpatrzone.
2. Wpływ na stabilność orzeczeń i czas trwania procesów – ewentualne zmiany mogą oznaczać dłuższe postępowania i większą niepewność prawną dla stron sporów.
3. Dalsze napięcia wokół reformy sądownictwa – opinia Komisja Wenecka może wzmocnić działania legislacyjne, ale też pogłębić polityczny i prawny spór o kształt wymiaru sprawiedliwości w Polsce.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Czym jest opinia Komisji Weneckiej? To stanowisko doradcze organu Rady Europy zajmującego się oceną zgodności projektów ustaw z zasadami państwa prawa. Opinia nie ma mocy wiążącej, ale bywa ważnym punktem odniesienia w debacie międzynarodowej i krajowej.

Czego dotyczy projekt tzw. „sanacji” sędziów? Projekt zakłada weryfikację sędziów powołanych po 2018 r., ich podział na kategorie oraz określone konsekwencje prawne – w tym możliwość wznowienia części postępowań.

Dlaczego pojawiają się zarzuty niekonstytucyjności? Krytycy wskazują, że ponowna ocena statusu sędziego może naruszać zasadę nieusuwalności sędziów zapisaną w art. 180 Konstytucji RP oraz stabilność aktu powołania przez Prezydenta.

Czy opinia Komisji zmienia sytuację prawną w Polsce? Nie bezpośrednio. Opinia ma charakter doradczy, ale może wpłynąć na kształt ustawy oraz argumentację w dalszym sporze polityczno-prawnym.

Czy zwykli obywatele odczują skutki tych zmian? Potencjalnie tak. Jeśli projekt wejdzie w życie, może to oznaczać wznowienie części spraw, wydłużenie postępowań lub zwiększoną niepewność co do ostateczności niektórych orzeczeń.