Co musisz wiedzieć:

• Propozycja zmiany napisu na paryskim Panteonie: „Wielkim mężom – wdzięczna ojczyzna” ma na celu uwzględnienie kobiet, lecz wywołała debatę o granice politycznej poprawności.
• Francuska tradycja przekształcania i niszczenia pomników sięga rewolucji 1789 roku i powraca dziś w nowej, „inkluzywnej” formie.
• Autor tekstu wskazuje, że współczesny ikonoklazm to nie tylko walka o równość, lecz także objaw utraty pamięci historycznej

Kobiety na frontony

To zaledwie kilka słów, a dokładnie tylko sześć, które brzmią następująco: „Aux grands hommes – la patrie reconnaissante” – „Wielkim mężom – wdzięczna ojczyzna”. Skromna inskrypcja zdobiąca od końca XIX wieku paryski Panteon zaczęła jednak wzbudzać kontrowersje. Nie swoją zwięzłością, rzecz jasna. Do tego stopnia, że domaga się jej uwspółcześniającej korekty nie kto inny jak francuska minister edukacji Élisabeth Borne. W tym kontekście winniśmy raczej pisać „ministra”. Albowiem była premier, pardon! premierka, uważa, że mauzoleum, w którym leżą wybitni synowie narodu, winno w równym stopniu uhonorować swoje córki.

– Jeśli kobiety, podnosząc wzrok ku górze, nie przeczytają, że społeczeństwo w pełni uznaje ich miejsce w swojej historii, to wysyłamy im sprzeczne sygnały

– argumentowała Élisabeth Borne. I dodała na końcu:

– Chciałabym otworzyć debatę nad zmianą hasła wyrytego na frontonie Panteonu.

Przykryć Badintera

Wypowiedź Borne, co znamienne, padła w momencie, gdy do Panteonu zostały wprowadzone doczesne szczątki Roberta Badintera, ministra sprawiedliwości odpowiedzialnego za zniesienie we Francji kary śmierci. Czy był to najlepszy moment na inicjowanie debaty o braku feminatywów na tympanonie budynku? Można wyrazić uzasadnione wątpliwości. Minister edukacji musiała bowiem wiedzieć albo przynajmniej wyczuwać, że jej słowa nie padną na skalisty grunt. Że rozgorzeje, być może, nie do końca odpowiednia debata przykrywająca zasługi Badintera, że środowiska feministyczne będą chciały zakłócić republikańskie uroczystości, podnosząc pół żartem, pół serio argument o kolejnym szowiniście w Panteonie wielkich mężów.

Na siedemdziesięciu pięciu mężczyzn Panteon przechowuje pod swoim dachem jedynie siedem kobiet: Sophie Berthelot (chemik), Geneviève de Gaulle-Anthonioz (działaczka ruchu oporu), Germaine Tillion (działaczka ruchu oporu), Simone Veil (działaczka ruchu oporu oraz polityk), Josephine Baker (tancerka, aktorka, agentka wywiadu), Mélinée Manouchian (działaczka ruchu oporu) oraz nasza rodaczka – Maria Skłodowska-Curie. Wśród mężczyzn m.in. Jean-Jacques Rousseau, Wiktor Hugo czy Aleksander Dumas…

Francuska tradycja niszczenia historii

Chęć przeobrażenia przestrzeni symbolicznej, nie tylko niszczenia reliktów przeszłości, ale i zmiany ich kształtu i wymowy, zazwyczaj jest konsekwencją politycznych i społecznych wstrząsów. Niepodobna również zrozumieć współczesnego kształtu polityki społecznej i międzynarodowej Francji bez niegasnących oświeceniowych marzeń o przeobrażaniu porządku świata społecznego i samej natury człowieka.  Ostatnie takie zjawisko, gdy masowo dewastowano pomniki, a nawet obcinano im głowy, mogliśmy obserwować niedawno, latem 2020 roku. Po śmierci George’a Floyda w Stanach Zjednoczonych rozlała się na całym świecie frenetyczna moda na deptanie pomników – a to kolonizatorów, a to konfederatów. Czasami zniszczenia budziły, delikatnie rzecz ujmując, wątpliwości co do wiedzy dewastatorów. Trudno pojąć przypadek zniszczenia monumentów postaci nieskazitelnej, łączącej wszystkie strony politycznego sporu.

Otóż 22 maja 2020 roku, a więc trzy dni przed zabójstwem George’a Floyde’a, dwie statuy Victora Schœlchera na Martynice – w stolicy Fort-de-France oraz w miejscowości nazwanej na jego cześć Schœlcher – zostały zniszczone. Dla przypomnienia Schœlcher był autorem dekretu z 1848 roku, na mocy którego zniesiono we Francji niewolnictwo. A zwieńczeniem jego politycznej drogi były poselstwa na ziemiach, które wyzwolił: na Martynice, w Gwadelupie oraz Gujanie. Prochy Schœlchera złożono w Panteonie w 1949 roku z inicjatywy Gastona Monnerville’a.

Mniej więcej w tym samym czasie co Schœlchera obalono również na Martynice posąg cesarzowej Józefiny, pierwszej żony Napoleona. Józefina ani razu nie wypowiedziała się na temat kolonializmu, nie była aktywnym uczestnikiem tego ruchu. Los chciał, że urodziła się na Martynice, a jej rodzina należała do społeczności béké, czyli białych Kreolów. Właściwie była rdzennym mieszkańcem zamorskiego obszaru…

• ING Bank Śląski wydal komunikat
• Pilny komunikat IMGW. Zagrożenie dla kilku województw
• Komunikat ZUS dla emerytów
• JSW na krawędzi. Pracownicy trzymają się za kieszenie
• PKO BP wydał komunikat
• Newsweek zaatakował Rymanowskiego. Jest odpowiedź
• Turcja reaguje na sankcje. Więcej ropy spoza Rosji

Ikonoklazm

Dzieje francuskiego ikonoklazmu mają długą tradycję. Burzono kościoły innowierców w 1562 roku. Obalano pomniki królów podczas rewolucyjnej zawieruchy na mocy Dekretu z 14 sierpnia 1792 roku. Kamienne rozbijano na proch, te z brązu

„wzniesione pod impulsem pychy tyranii i kalające oczy obywateli Republiki”

przetapiano na armaty. Wojska Ocalenia Publicznego strzelały z nowych armat do wrogów wewnętrznych i zewnętrznych. Podczas Wielkiej Rewolucji wrogami byli również umarli, których wyciągano z trumien i ustawiano pod ostrzem gilotyny. I tak stosunek do statui, do inskrypcji, monumentów wiele nam mówi o aktualnych trendach, modach oraz dominujących ideologiach.

Francuskie kontestacje społeczne mają oświeceniowy rdzeń, dążą do obalania porządku świata, rozpoczęcia punktu zero i zuniwersalizowania procesów emancypacyjnych. Rewolucja się nie zatrzymuje: zawsze możliwy jest jakiś postęp, wprowadzenie jakiejś nowej równości. W tym sensie

„rewolucja nie jest wydarzeniem, lecz epoką”

– twierdził filozof Antoine Blanc de Saint-Bonnet.

Losy inskrypcji

Zlecony przez Ludwika XV architektowi Jacques’owi Germainowi Soufflotowi Panteon był początkowo kościołem, a jego fronton poświęcony był świętej Genowefie. Król w ten sposób chciał zadośćuczynić obietnicy złożonej świętej, że jeśli wyzdrowieje, wybuduje na jej cześć kościół. Jednak w 1791 roku w wyniku rewolucyjnej zawieruchy budynek sakralny przekształcono w republikańską świątynię

„przeznaczoną na spoczynek prochów wielkich ludzi”.

W rezultacie łacińska inskrypcja sławiącą świętą Genowefę została wymazana i zastąpiona słynnym napisem

„Wielkim mężom wdzięczna ojczyzna”.

To Emmanuel de Pastoret, ówczesny prokurator generalny i syndyk departamentu paryskiego, zaproponował to sformułowanie Zgromadzeniu Konstytucyjnemu. W 1815 roku Ludwik XVIII przywrócił we Francji monarchię i pragnął przywrócić znaczenie Kościoła katolickiego, przywracając również chwałę Panteonu. Przemianowano go na kościół św. Genowefy. Ponieważ to nie wystarczyło, postanowiono usunąć fronton (zasłonięty od 1806 roku) i zastąpić go pierwotną inskrypcją:

„D.O.M. sub invocat. S. Genovefae. Lud. XV dicavit. Lud. XVIII restituait” (D.O.M. pod wezwaniem św. Genowefy, Ludwik XV ją poświęcił, Ludwik XVIII ją przywrócił).

W 1830 roku reżim Ludwika Filipa Orleańskiego chciał zademonstrować swój związek z rewolucją. Święta Genowefa znów stała się panteonem. I tak zostało do dziś.

"Filozofia podejrzenia"

W tym kontekście próba korekty, a właściwie zmiany, inskrypcji na Panteonie domaga się podejścia hermeneutyczno-genealogicznego. Tego rodzaju egzegeza ma za zadanie odkrywać ukryty sens, archeologiczną głębię. Nie tylko wydobywa na jaw to, co istotne, ale też tłumaczy odsłonięte w ten sposób własności „współczesnego ducha”. Metoda porządkująca poniższe rozważania poniekąd wpisuje się w „filozofię podejrzenia”. Jak słusznie podkreślał ks. Józef Tischner, tę filozofię

„przenika intencja demaskatorska. Nie zamierza ona poprzestać na «bezstronnym opisie» danej nam bezpośrednio rzeczywistości, lecz dąży do tego, by rzeczywistość tę poddać zabiegowi demaskowania, celem wydobycia na jaw tego, co ukryte”.

Odkryjmy pierwszą warstwę ziemi – uruchomienie tematu zastępczego. Można odnieść wrażenie, że uwaga Élisabeth Borne przychodzi w momencie krytycznym dla obecnej władzy. Niejednokrotnie pisaliśmy o tym na łamach „Tygodnika Solidarność”. Dla przypomnienia: bajońskie zadłużenie, niestabilność kolejnych rządów, kryzys ustrojowy oraz – najważniejsze – groźba przejęcia władzy przez Zjednoczenie Narodowe.

Po drugie, wypowiedź Borne wpisuje się w modną logikę inkluzywności. Moralne przepierki inkluzywności każą uwzględniać w obowiązującym dyskursie wszystkie mniejszości i tożsamości. Co ciekawe, łączą się w tym ruchu różne walki – kolor skóry z posiadaną płcią, mniejszość seksualna z kohortą pokoleniową. Współczesne ruchy lewicowe coraz częściej pochylają się nad rewindykacjami poszczególnych grup tożsamościowych, zapominając o swoim pierwotnym powołaniu, ujęciu się za „sierotą i wdową”, za tymi, którzy materialnie i mentalnie wyrzucani są poza nawias liberalnego systemu.

Panteon poprawny politycznie

Trudne zakręty umysłu kazały na przykład deputowanej Sandrine Rousseau zaproponować nową wersję napisu na frontonie Panteonu. Oto jego treść:

„Wam, tutaj, w pokoju, wdzięczna Republika”.

Inkluzywna poprawność, której popis daje tutaj posłanka, przykuwa uwagę oszczędną stylistyką. Niemal telegraficzną. Niemniej, prócz walorów literackich, należy zwrócić uwagę na niekonsekwencję. „Wam” – czyli komu? „Tutaj” – a dlaczego nie gdzie indziej? Jakiego „pokoju”? Czy tego pozagrobowego? Można również zapytać, czy nie należałoby oddawać hołdu również osobom bez jasno skonceptualizowanej i zdefiniowanej tożsamości. Możliwe jednak, że wówczas zabrakłoby miejsca na frontonie Panteonu…

Współczesny duch ma jeszcze jedną cechę dystynktywną. Prócz chęci wymazania przeszłości i rozpoczęcia nowej epoki w punkcie zero coraz mniej potrafi pamiętać i dostrzegać. Przyjrzyjmy się raz jeszcze drugiemu członowi inskrypcji – „wdzięczna ojczyzna” – „la patrie reconnaissante”. We francuskim wyraźnie zaznaczony jest żeński rodzajnik. Ojczyzna jest bowiem kobietą. Więcej, jest matką, która rodzi swoje córy i swoich synów. Ona jest punktem centralnym, znaczeniem, sensem, treścią życia i śmierci, schedy i przesłania owych siedemdziesięciu pięciu mężczyzn i siedmiu kobiet.

[Tytuł, śródtytuły, lead i sekcja "Co musisz wiedzieć" pochodzą od redakcji]