Co musisz wiedzieć:

• Kodeks Postępowania Karnego ściśle określa kryteria stosowania środków zapobiegawczych
• Kodeks nie przewiduje możliwości stosowania środków zapobiegawczych dla „ogólnego zabezpieczenia porządku publicznego” ani jako środka wychowawczego wobec oskarżonego
• Sens stosowania środków zapobiegawczych jest czysto procesowy i musi być oceniany przez pryzmat konkretnej sprawy

Na tym tle szczególne wątpliwości budzi praktyka stosowania zakazu przebywania w określonym miejscu wobec podejrzanych, zwłaszcza wtedy, gdy ów zakaz w istocie pełni funkcję substytutu innych środków – np. zakazu opuszczania kraju, choć nie realizuje wprost żadnego z celów wskazanych w kodeksie postępowania karnego.

Cele środków zapobiegawczych

Zgodnie z art. 258 k.p.k. podstawowym celem stosowania środków zapobiegawczych jest:

• zabezpieczenie prawidłowego toku postępowania poprzez uniemożliwienie ucieczki lub ukrywania się oskarżonego,
• zapobieżenie matactwu, tj. bezprawnemu oddziaływaniu na przebieg postępowania,
• wyjątkowo  zapobieżenie popełnieniu innego ciężkiego przestępstwa.

Kodeks nie przewiduje możliwości stosowania środków zapobiegawczych dla „ogólnego zabezpieczenia porządku publicznego” ani jako środka wychowawczego wobec oskarżonego. Ich sens jest czysto procesowy i musi być oceniany przez pryzmat konkretnej sprawy.

Zakaz przebywania w określonym miejscu

Art. 275 § 1 k.p.k. daje sądowi lub prokuratorowi możliwość zastosowania dozoru Policji wraz z określonymi obowiązkami, w tym zakazem przebywania w danym miejscu. Rozwiązanie to znajduje zastosowanie m.in. w sprawach dotyczących przemocy domowej, nękania pokrzywdzonych czy zagrożenia bezpośrednim kontaktem z osobami istotnymi dla procesu. Jego racjonalność wynika z faktu, że uniemożliwia oskarżonemu kontakt ze świadkami, pokrzywdzonym lub miejscem, w którym mógłby naruszać prawo.

Kazus: znieważenie funkcjonariusza publicznego

Załóżmy, że podejrzany usłyszał zarzut z art. 226 k.k. - znieważenia funkcjonariusza publicznego. Prokurator nie stosuje wobec niego zakazu opuszczania kraju (art. 277 k.p.k.), co oznacza, że nie dopatrzył się realnej obawy ucieczki. Jednocześnie nakłada jednak zakaz przebywania w określonym miejscu - np. w strefie granicznej.

Problem w tym, że taki zakaz nie realizuje żadnego z celów środków zapobiegawczych:

• nie zapobiega ucieczce, bo prokurator sam ocenił, że ucieczka nie grozi (brak zakazu opuszczania kraju),
• nie eliminuje obawy matactwa, ponieważ czyn polegał na znieważeniu, a nie na kontakcie ze świadkami lub pokrzywdzonym w określonym miejscu,
• nie zapobiega popełnieniu ciężkiego przestępstwa, bo zarzut nie dotyczy czynu tej kategorii.

W konsekwencji zakaz staje się bezużyteczny i pozorny - nie zabezpiecza postępowania, a jedynie ogranicza konstytucyjne prawa jednostki.

Wątpliwości konstytucyjne i unijne

Art. 52 ust. 1 Konstytucji RP gwarantuje wolność poruszania się po terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz wyboru miejsca pobytu. Ograniczenia mogą być wprowadzane jedynie w drodze ustawy i muszą być proporcjonalne.

Art. 45 Karty Praw Podstawowych UE oraz art. 21 TFUE chronią swobodę przemieszczania się w ramach Unii Europejskiej.

Jeżeli zakaz pobytu przy granicach faktycznie uniemożliwia korzystanie z prawa do wyjazdu i wjazdu, to stanowi on ingerencję dotkliwszą niż formalny zakaz opuszczania kraju, a jednocześnie pozbawioną ustawowej legitymacji. To prowadzi do wniosku, że mamy do czynienia z ograniczeniem niecelowym i nieadekwatnym, które narusza zarówno Konstytucję, jak i unijne swobody podstawowe.

Wnioski

Zakaz przebywania w określonym miejscu może być środkiem proporcjonalnym i skutecznym, ale tylko wtedy, gdy pozostaje w bezpośrednim związku z realnym zagrożeniem dla toku postępowania. W sprawach, w których taki związek nie istnieje,  jak w przypadku zarzutu znieważenia funkcjonariusza i zakazu pobytu w strefie granicznej, środek ten jest niecelowy i nieadekwatny. W praktyce powinien być on uchylony przez sąd na skutek zażalenia, jako niezgodny z art. 258 k.p.k. i zasadą proporcjonalności wyrażoną w Konstytucji RP oraz prawie Unii Europejskiej.

[Sędzia Kamila Borszowska-Moszowska, zastępca rzecznika dyscyplinarnego sędziów sądów powszechnych, wykładowca KSSiP i Akademii Nauk Stosowanych im. Angelusa Silesiusa]