Po podpisaniu aktu kapitulacji Helu Antoni Kasztelan, jako jeniec honorowy niemieckiego admirała Huberta Schmundta, trafił do niemieckiego obozu jenieckiego. W maju 1940 r. niespodziewanie przewieziono go do stalagu na Biskupiej Górce w Gdańsku, a trzy miesiące później zwolniono i... oddano w ręce gestapo.

Bez odpowiedzi

Do rodziny Antoni Kasztelan pisał:

„Byłem w gestapo w Gdańsku bity gumową pałką, godzinami, bez przerwy, przez okres 2 miesięcy, aż do utraty przytomności. Ciało, twarz, oczy zupełnie granatowe i czarne od bicia”.

Mimo nieludzkiego śledztwa Antoni Kasztelan nie ujawnił żadnych informacji o polskim wywiadzie, nie podał żadnego nazwiska. O łaskę nie prosił. W piśmie do Naczelnego Dowództwa Wojsk Lądowych (Oberkomando der Wehrmacht) w Berlinie kategorycznie protestował przeciwko bezprawnemu zwolnieniu go z niewoli, aresztowaniu i traktowaniu jako zwykłego więźnia, zaznaczając, że poszedł do niewoli na szczególnych warunkach. Pisał również o bestialskich metodach śledztwa oraz bezprawnej degradacji i żądał przywrócenia mu wszelkich uprawnień jenieckich wynikających z konwencji genewskich. Protest pozostał bez odpowiedzi.

Rozkaz: zgładzić

Kim był Antoni Kasztelan? Urodził się w 1896 r. w wielkopolskiej wsi Gryżyny. W młodości działał w harcerstwie i kolportował polskie książki. W czasie I wojny światowej powołany do wojska pruskiego, został ciężko ranny w bitwie pod Verdun. Po kilku dniach od zdemobilizowania walczył już w powstaniu wielkopolskim (odznaczony Krzyżem Zasługi). Potem uczestniczył w wojnie polsko-bolszewickiej 1920 r.

W wolnej Polsce Antoni Kasztelan został zawodowym żołnierzem. W 1931 r. przydzielono go do powstałego właśnie pierwszego polskiego oddziału obrony Wybrzeża – Batalionu Morskiego w Wejherowie. W połowie 1934 r. został przeniesiony do Dowództwa Floty w Gdyni i zatrudniony w sztabie Samodzielnego Referatu Informacyjnego (kontrwywiad). Wkrótce, awansowany do stopnia kapitana, objął kierownictwo referatu. Wyróżnił się rozpracowaniem kilku niemieckich grup szpiegowskich na terenie Wybrzeża. Oto powód, dlaczego Niemcy postanowili go zgładzić.

„Pójdę na śmierć odważnie”

Antoni Kasztelan został skazany na czterokrotną karę śmierci przez niemiecki sąd specjalny w Gdańsku (13 stycznia 1942 r.) i prawie rok później (14 grudnia 1942 r.) zgilotynowany w więzieniu w Królewcu. W chwili śmierci miał 46 lat.

Maria Kasztelan starała się wcześniej o ułaskawienie męża. Miał być wymieniony na niemieckiego oficera znajdującego się w brytyjskiej niewoli. Wszelkie interwencje, nawet u papieża Piusa XII, nie przyniosły efektu. Niemcy byli zdecydowani zlikwidować Kasztelana. Z dokumentów wynika, że o jego losie zadecydowano na szczytach hitlerowskiego państwa.

Gdy Maria Kasztelan dowiedziała się, że jej mąż został stracony, robiła wszystko, aby odszukać jego grób. W ostatnim liście do rodziny (14 grudnia 1942 r.) kapitan Kasztelan pisał: „... Ostatnia godzina dla mnie wybiła, dziś będę stracony o godz. 15-tej. Boże mój. Byłem na to zawsze przygotowany, toteż nie jest to dla mnie wielką niespodzianką. Pójdę na śmierć odważnie, choć niewinnie, »dulce est pro patria mori«. Tak ginę za swoją pracę, za Ojczyznę. Jeżeli, najdroższa moja i Wy kochane moje dzieci, będziecie mogli później moje zwłoki stąd zabrać, to miałbym do Was tę jedyną prośbę – chcę spoczywać między swymi. Na grób mój przyjdźcie potem odwiedzić mnie, to lekko mi będzie i sadźcie białe i czerwone kwiaty – jako symbol mej niewinności i miłości ku Wam. Och Boże. Już Was nie zobaczę nigdy i Wy mnie też, ale miłość ku Wam zabiorę ze sobą do grobu...”.

List jak relikwia

Antoni Kasztelan miał świadomość, że za chwilę będzie stracony, może wiedział nawet, że zostanie zgilotynowany. Nie przypuszczał jednak, co Niemcy zrobią z jego ciałem, że miłości do rodziny nie zabierze do grobu.

Rodzina przechowuje ten ostatni list jak relikwię. Dopiero niedawno dowiedziała się, że testamentu kapitana nie będzie mogła zrealizować, gdyż jego grobu nie uda się odnaleźć...

Jeszcze w latach 40. szef ZBoWiD-u Kazimierz Rusinek – który razem z Kasztelanem był więziony w obozie w Stutthofie (od lutego do grudnia 1941 r.) i pisał o nim:

„Człowiek dużej prawości, dobry obywatel i dobry kolega, oddawał duże usługi konspiracji”

– powiedział Marii Kasztelan, że nie może pomóc w poszukiwaniach miejsca spoczynku jej męża. Stwierdził, że postępowanie byłoby trudne, czasochłonne i wymagałoby znacznych sum pieniędzy (?!). Pisma do Czerwonego Krzyża też nie dały rezultatu.

Szczątki jako źródło preparatów

Z akt wynika, że na Antonim Kasztelanie Niemcy dokonali mordu sądowego. Na wątpliwe podstawy wyroku zwracał uwagę nawet jeden z sędziów-katów. Stracenie kapitana miało nastąpić w Poznaniu. Niemcy ułatwili sobie jednak sprawę – Antoni Kasztelan został zgilotynowany nie w Poznaniu, dokąd trzeba byłoby go przewozić, ale tam, gdzie był ostatnio więziony, a więc w Królewcu. Na tym nie koniec. W rozporządzeniu o wykonaniu kary śmierci czytamy: „Przy przekazywaniu zwłok proszę wziąć pod uwagę Instytut Anatomii Uniwersytetu w Königsbergu”. Szczątki kapitana Kasztelana posłużyły jako źródło preparatów.

Czaszki „podludzi”

Gdyby kpt. Antoni Kasztelan został zgilotynowany w Poznaniu, jego czaszka mogła trafić do Muzeum Historii Naturalnej w Wiedniu, razem z czaszkami 15 innych Polaków przekazanymi tam przez Uniwersytet Rzeszy w Kraju Warty. 27 czerwca 1942 r., w księdze inwentarzowej zbiorów wiedeńskiego muzeum, w opisie czaszek znalazły się takie dane, jak: płeć, wiek i wzrost osób, od których pochodziły. Większość miała około 40 lat, „najmłodsza” czaszka pochodziła od 23-letniego mężczyzny.
Muzeum wyeksponowało polskie czaszki jako przykłady czaszek „podludzi”. Zwiedzający mogli je oglądać w Gabinecie Ras razem z czaszkami Żydów. Obok pokazano czaszki Niemców, które – jako jedyne – miały być prawidłowe.
Kierownikiem Zakładu Anatomii Uniwersytetu Rzeszy w Kraju Warty był prof. Hermann Voss, z wykształcenia patolog, sława światowej medycyny. Jeszcze niedawno jego podręcznik anatomii, przetłumaczony na język polski i starannie przygotowany przez jedno z czołowych wydawnictw, był obowiązkową lekturą dla polskich studentów. Korzystali z niego również słuchacze Collegium Academicum Uniwersytetu w Poznaniu. Tego samego, na którym profesor Voss 60 lat wcześniej preparował polskie czaszki nie dla celów naukowych, ale dla pieniędzy.

Kilka tysięcy nazwisk

Rachunek za czaszki wystawił inny znany naukowiec Gustaw von Hirschheydt, specjalista od preparowania ludzkich zwłok. Na rachunku jest data – 10 marca 1942 r., podana liczba polskich czaszek – 15, i suma – 375 marek (jedna czaszka kosztowała 25 marek). Tyle zarobił Hermann Voss, po wojnie ceniony profesor NRD-owskiego Uniwersytetu w Jenie, który zmarł w 1987 r. w Hamburgu. Spreparowane przez siebie czaszki Polaków – „podludzi” Voss wysyłał nie tylko do Wiednia, ale także do Wrocławia, Lipska, Gdańska i Królewca (tam trafiły szczątki kpt. Kasztelana).

Polacy, których czaszki znalazły się w Gabinecie Ras wiedeńskiego muzeum, byli gilotynowani w Poznaniu od października 1941 do końca marca 1942 r. W podziemiach więzienia przy ul. Młyńskiej gilotyna pojawiła się już w 1939 r., razem z wkroczeniem do miasta Niemców. Ostrze spadało między godziną 5 a 7 rano. Jedyną winą ofiar było to, że prowadzili „wrogą działalność przeciwko Rzeszy Niemieckiej”.
Poznański IPN ma pełne wykazy zgilotynowanych – w sumie kilka tysięcy nazwisk. Tylko w czerwcu 1940 r. stracono w ten sposób 19 Polaków. Średnia miesięczna była wyższa – ok. 30 osób.

Z Wiednia do Polski

Sprawa 15 polskich czaszek wyszła na jaw pod koniec 1998 r. Muzeum Historii Naturalnej poinformowało o ich istnieniu Ambasadę Polską w Wiedniu, ta z kolei MSZ. Ostatecznie związane z nimi dokumenty trafiły do poznańskiej Komisji Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu. Tu rozpoczęła się prawdziwie detektywistyczna praca. W śledztwie pomogły zeznania Polaków, złożone zaraz po wojnie w związku ze sprawą Artura Greisera. Ten namiestnik okręgu Rzeszy w Kraju Warty i szef tamtejszego NSDAP został wydany Polakom i osadzony w więzieniu na Rakowieckiej w Warszawie, a potem na Młyńskiej w Poznaniu. Po 12-dniowym procesie skazano go na karę śmierci. Greiser zawisł na stokach poznańskiej cytadeli.

Wśród zeznających znalazł się laborant Michał Woroch i dwaj jego współpracownicy: Andrzej Szymański i Piotr Miklejewski. W poznańskim zakładzie anatomii pracowali jeszcze przed wojną. Niemcy wykorzystali ich jako personel pomocniczy, m.in. do obsługi krematorium i księgowania zwłok. Osobną dokumentację prowadzono dla Polaków i Niemców, osobną dla Żydów. Zgony odnotowywano dodatkowo w urzędowej kartotece, ale o jej istnieniu nikt z personelu nie wiedział. W rubryce określającej przyczynę śmierci wpis jest zawsze ten sam – ścięcie, a data śmierci pokrywa się z datą dostarczenia zwłok. Jest również przybliżony wiek ofiary i narodowość. Nazwiska i imiona pojawiają się sporadycznie, większość to bezimienne zwłoki. Właśnie z tych zwłok pochodziły czaszki preparowane przez profesora Vossa. W księgach nie ma jednak żadnej informacji, że przewieziono je następnie do Wiednia. Fakt handlowania ludzkimi szczątkami dla pseudonaukowych celów został ukryty. Nie na tyle dobrze jednak, aby tragiczna historia nie wyszła na jaw.

Tadeusz Płużański



Niemiecki admirał Hubert Schmundt Wikipedia CC BY SA de Bundesarchiv