Zaparcie, nazywane również zatwardzeniem, to stan, w którym człowiek ma trudności z wypróżnianiem lub wypróżnia się rzadziej niż zazwyczaj, a kał jest suchy, twardy i trudny do wydalenia. Objawy zaparć mogą obejmować również bolesność w okolicy brzucha, odczucie niepełnego wypróżnienia, wypróżnianie się rzadziej niż trzy razy w tygodniu, wydalanie małej ilości kału. Zaparcia mogą być krótkotrwałe i okazjonalne lub przewlekłe, trwające dłużej niż kilka tygodni. Sporadyczne lub krótkotrwałe zaparcia najczęściej nie stanowią odrębnej jednostki chorobowej, lecz są objawem chorobowym, niepożądanym.

Jak często trzeba się załatwiać?

Istnieje duże zróżnicowanie w tej materii. Dla niektórych ludzi normą jest oddawanie stolca trzy razy w ciągu dnia, a dla innych – trzy razy na tydzień. Wielu z nas robi to codziennie, a ci najbardziej „wyregulowani” – zawsze rano. Niektórzy nie odczuwają takiej potrzeby nawet raz na tydzień lub dłużej bez odczuwania dyskomfortu czy bólu. Generalnie przyjmuje się, że wypróżnianie rzadsze niż dwa razy na tydzień oznacza zaparcie. Oprócz niskiej częstotliwości towarzyszą mu inne objawy: niemożność defekacji mimo odczuwania takiej potrzeby, wydalanie twardego, zbitego kału, bóle brzucha, nadmierne parcie oraz uczucie niepełnego wypróżnienia.

Jakie są przyczyny zaparć?

Do najczęstszych należy dieta uboga w błonnik. Spożywanie jego niewystarczającej ilości może spowodować utwardzenie kału i trudności w jego wydaleniu. Kolejnym powodem jest brak nawodnienia; picie niewystarczającej ilości wody również skutkuje zbiciem masy kałowej i utrudnia jej transport przez jelita. Zaparcia lubią lenistwo i brak ruchu. Często skarżą się na nie osoby prowadzące siedzący tryb życia. Regularna aktywność fizyczna pomaga w pobudzeniu perystaltyki jelit, co sprzyja prawidłowej pracy przewodu pokarmowego. Na liście winowajców jest też niezdrowy tryb życia i stres. Może on wpływać na funkcjonowanie przewodu pokarmowego, powodując jego nadmierne napięcie i utrudniając wypróżnianie. Zaburzenia psychiczne i choroby, takie jak depresja czy jadłowstręt, także mogą wywoływać problemy z wypróżnianiem.

Zaparciom u kobiet sprzyjają zmiany hormonalne, zarówno te związane z cyklem menstruacyjnym, jak również z ciążą i menopauzą. W przypadku obu płci zaparcia mogą być skutkiem ubocznym przyjmowanych leków, takich jak opioidy, antydepresanty czy leki przeciwdrgawkowe i przeciwbólowe. W grupie przyczyn chorobowych pierwsze na liście są choroby układu pokarmowego, takie jak zespół jelita drażliwego, choroba Crohna czy zapalenie jelit. Zaparcia mogą być skutkiem niedrożności jelit, niedrożności przewodu pokarmowego, a nawet raka jelita grubego. Niekiedy przyczyna tkwi w anatomii, czyli wadliwej budowie ciała, jak w przypadku zwężenia odbytu czy uchyłku odbytnicy. Zaparcia mogą być również objawami towarzyszącymi cukrzycy i niedoczynności tarczycy oraz schorzeniom mięśniowo-nerwowym, jak w przypadku choroby Parkinsona i stwardnieniu rozsianym.
W razie przedłużających się problemów z wypróżnianiem lepiej udać się do lekarza, który ewentualnie skieruje nas na badania diagnostyczne.

Niebezpieczne zaparcia nawykowe

Nad wydalaniem możemy w pewnym zakresie panować i niestety w niektórych przypadkach skutki tego mogą być opłakane. Celowe wstrzymywanie stolca powoduje jego zbicie i utwardzenie, a rozciągnięcie wypełnionej odbytnicy osłabia odruch defekacji. Częste powstrzymywanie się od defekacji z różnych przyczyn, na przykład higienicznych lub towarzyskich, może prowadzić do zaparć nawykowych. To choroba, której objawy polegają na długotrwałym zatrzymaniu stolca w jelitach. Jest ona wynikiem słabej perystaltyki jelit oraz nadmiernego skurczu warstwy mięśniowej jelita grubego. Chorzy skarżą się na ciągłe uczucie senności oraz ścisku i pełności w jamie brzusznej. Przewlekłe zaparcia lub wstrzymywanie stolców mogą prowadzić do urazów i pęknięć w kanale odbytu. Trwałe powstrzymywanie się może również mieć inne, poważne konsekwencje. Mięśnie odbytnicy poddane ciągłemu naporowi masy kałowej ulegają rozciąganiu, a odruch potrzeby wypróżnienia się może wtedy zacząć zanikać.

Jakie mogą być skutki długotrwałych zaparć?

Długotrwałe zaparcia mogą prowadzić do przykrych konsekwencji dla zdrowia. Potencjalnym skutkiem długotrwałych zaparć są hemoroidy. Ciągłe napinanie się podczas prób wypróżniania może prowadzić do powstania hemoroidów, czyli poszerzonych naczyń krwionośnych w okolicy odbytu, które mogą być bolesne i krwawić. Nadmierne naprężanie podczas prób wypróżnienia, szczególnie gdy stolec jest twardy i suchy, może spowodować pęknięcia w okolicy odbytu, co jest bolesne i prowadzi do krwawienia. Zatrzymanie kału w jelitach może powodować wzdęcia, uczucie ciężkości i dyskomfort w brzuchu.

Przy długo trwających zaparciach może nastąpić utrudnione wchłanianie składników odżywczych z pokarmu, prowadząc do niedoborów witamin i minerałów. Niektóre badania sugerują, że mogą także zwiększać ryzyko rozwoju nowotworów jelita grubego, chociaż mechanizm tego związku nie jest jeszcze w pełni poznany. Zaburzone wydalenie przez długi okres znacząco pogarsza jakość życia, powodując dyskomfort fizyczny, frustrację i obniżenie samopoczucia. Dlatego ważne jest monitorowanie i leczenie zaparć, zwłaszcza jeśli są one przewlekłe lub prowadzą do poważnych objawów. W takiej sytuacji koniecznie trzeba się skonsultować z lekarzem w celu zdiagnozowania przyczyny i ustalenia odpowiedniego planu leczenia.

Jak leczyć zaparcia?

Zaparcia mogą być uciążliwe, ale istnieje kilka sposobów na ich łagodzenie i leczenie.
– Spożywajmy dużo błonnika, gdyż błonnik pokarmowy pomaga zmiękczyć stolec i ułatwia jego przesuwanie przez jelita. Produkty bogate w błonnik to owoce, warzywa, pełnoziarniste produkty zbożowe, rośliny strączkowe, orzechy i nasiona. Podstawową normą jest zwiększenie spożycia błonnika do 40–50 g dziennie. Dieta powinna zawierać: pieczywo żytnie, grube kasze, makaron razowy, brązowy ryż, otręby pszenne, siemię lniane. Jednak bazą diety przeciwdziałającej zaparciom są warzywa i owoce – głównie na surowo. Najlepiej dodawać je do każdego posiłku. W wielu przypadkach skuteczne są suszone śliwki. Warto również jeść częściej, ale mniejsze ilości, niż spożyć raz dziennie ogromny posiłek.
– Koniecznie trzeba pić dużo wody. Picie odpowiedniej ilości wody jest kluczowe dla utrzymania prawidłowej pracy jelit. Woda pomaga zmiękczyć stolec, co ułatwia jego wydalanie. Lekarze zalecają wypijanie 2,5–3 l płynów – najlepiej wody – dziennie. Dobrze działa również szklanka ciepłej wody na czczo. Do kategorii płynów można zaliczyć mleczne produkty fermentowane, jak kefir, zsiadłe mleko i maślanka.
– W poprawie perystaltyki istotna jest regularna aktywność fizyczna. Częste ćwiczenia, jazda na rowerze, pływanie, bieganie, a nawet krótkie spacery mogą pomóc pobudzić perystaltykę jelit i ułatwić wypróżnianie.
– To trudne wyzwanie, ale nie tylko z powodu zaparć warto unikać stresu. Stres może mieć negatywny wpływ na funkcjonowanie jelit, dlatego ważne jest, aby znaleźć sposoby na jego redukcję, takie jak medytacja, joga czy głębokie oddychanie. Dla innych może to być również oddawanie się ulubionej pasji, jak ogrodnictwo czy majsterkowanie.
– Postarajmy się wyrobić regularny nawyk wypróżniania, aby uniknąć zatrzymywania stolca w jelitach. Idziemy do toalety, gdy tylko odczujemy potrzebę.
– Poprawmy swoją dietę: unikajmy spożywania dużych ilości produktów przetworzonych, tłustych potraw, a także produktów mlecznych, jeśli mamy nietolerancję laktozy.

Ratunek z apteki i z domu

Na rynku dostępne są różne rodzaje tabletek i preparatów stosowanych w leczeniu zaparć. Do popularnych typów należą:
– środki przeczyszczające – leki, które zwiększają ruchy perystaltyczne jelit, co pomaga przesunąć stolec przez przewód pokarmowy. Są to preparaty zawierające bisakodyl, senes lub składniki roślinne, takie jak korzeń rabarbaru. Ta grupa nazywana jest lekami drażniącymi, w przeciwieństwie do leków pęczniejących (babka lancetowata) oraz poślizgowych (płynna parafina). Do grupy środków działających drażniąco na jelito grube zalicza się też zioła, zwykle w formie herbatek do zaparzania. Mogą zawierać liście senesu, kłącze rzewienia, korzeń kruszyny lub szakłaku amerykańskiego. Preparaty ziołowe stosowane w nadmiarze i przez długi okres mogą prowadzić do zaparć nawykowych;
– preparaty zawierające błonnik pokarmowy – zmiękczają stolec i poprawiają jego konsystencję, co ułatwia wypróżnianie;
– osmotyczne środki przeczyszczające – te leki działają poprzez zwiększenie ilości wody w jelicie, co powoduje zmiękczenie stolca i ułatwia jego wydalenie. Mogą to być preparaty zawierające polietylenoglikol lub laktulozę. Do tej grupy zalicza się również wlewki doodbytnicze;
– probiotyki. Niektóre badania sugerują, że suplementacja probiotykami może pomóc w regulacji pracy jelit i zmniejszeniu problemów z zaparciami poprzez przywrócenie równowagi mikroflory jelitowej.

Ważne jest jednak, aby przed rozpoczęciem stosowania jakichkolwiek leków lub suplementów skonsultować się z lekarzem, który przeprowadzi ocenę i zaleci odpowiednią terapię, uwzględniając indywidualne potrzeby i czynniki ryzyka pacjenta. Niektóre leki mogą mieć działania niepożądane lub interakcje z innymi lekami, dlatego ważne jest, aby stosować je zgodnie z zaleceniami specjalisty. Znanym od wieków sposobem na zaparcie, stosowanym choćby w wojsku, jest zażycie oleju rycynowego. Działanie przeczyszczające pojawia się po około 2–3 godzinach od przyjęcia oleju – w przypadku osób dorosłych 1–2 łyżek. Rekomendował ten sposób poczciwy wojak Szwejk.