[Tylko u nas] Marcin Bąk: Stefan Grabiński - zapomniany polski Edgar Alan Poe

Zapominany i odkrywany na nowo, jeden z najbardziej niesamowitych twórców literatury polskiej XX wieku. Nazywany był polskim Poe lub polskim Lovecraftem, stworzył niepowtarzalne opowiadania osadzone w dziwnym, onirycznym świecie. Stefan Grabiński, którego najlepiej czytać jesienią.
Horror  [Tylko u nas] Marcin Bąk: Stefan Grabiński - zapomniany polski Edgar Alan Poe
Horror / Pixabay.com

Urodził się w 1887 roku, wychował i przeżył praktycznie całe swe życie w Galicji. Polskiej Galicji, która szczególnie po roku 1866 stała się miejscem stosunkowo przyjaznym dla Polaków. Było tu w każdym razie znacznie spokojniej  niż w zaborze pruskim czy na terenach Królestwa. Kraków i Lwów, dwa duże miasta uniwersyteckie, były zarazem ośrodkami rozwoju polskiej literatury. Z nich na pierwsze miejsce wybijał się bez wątpienia Lwów. Grabiński po ukończeniu szkół średnich wstąpił na Uniwersytet Lwowski gdzie mógł swobodnie studiować literaturę polską i filologie klasyczną.  Na studiach zetknął się z filozofią Nietchego, Bergsona i Jamesa i uległ fascynacji tymi myślicielami. Czytał mistrzów XIX wiecznej literatury niesamowitej, w tym najbardziej cenionego przez siebie Edgara Allana Poego. Mieszkał i tworzył głównie we Lwowie a przez kilka lat w Przemyślu, nazywanym czasem „małym Lwowem”. 

 

Polski Lovecraft? 

Tworzyć zaczął jeszcze podczas nauki w szkole i studiów akademickich, pierwsze zbiory opowiadań ukazały się drukiem przed pierwszą wojną światową. Tak się też miało ułożyć, że właśnie krótkie formy literackie, opowiadania i nowele, stały się najbardziej znaną częścią jego twórczości. Za życia Grabińskiego ukazały się cztery powieści jego autorstwa, lecz żadna z nich nie zdobyła takiej popularności jak zbiory opowiadań. Rozgłosu nie zyskało również kilka dramatów. 

W licznych opracowaniach i notach biograficznych Stefan Grabiński przedstawiany jest jako polski autor literatury grozy. To moim zdaniem nie do końca trafna klasyfikacja. Owszem, w jego twórczości pojawiają się duchy, widma, stwory nie z tego świata oraz sceny przerażające ale twórczość jako taka nie zalicza się do tego, co Anglosasi określają mianem horror. Bardziej trafny moim zdaniem będzie w przypadku pisarstwa Grabińskiego termin opowieści niesamowite (weird tales). Czasem autor bywa nazywany „twórcą horroru kolejowego” (trochę przez analogię do „horroru kosmicznego” Lovecrafta) ale to moim zdaniem również niezbyt trafne określenie. Faktem jest, że opowiadania Grabińskiego, szczególnie z tomu „Demon ruchu” mają dużo wspólnego z kolejnictwem ale więcej w nich zadziwienia, tajemnicy niż autentycznego horroru. 

Jaki był Stefan Grabiński jako twórca? Nazywany polskim Poe albo polskim Lovecraftem nie był ani jednym ani drugim, choć twórczość pierwszego była mu niewątpliwie bliska. Stworzył własny, zupełnie niepowtarzalny styl opowieści. Można powiedzieć, że tym co najważniejsze, najbardziej charakterystyczne  w jego twórczości jest wieloświat. Istnieją światy duchów i posiadają one liczne połączenia ze światem znanym nam jako materialny. Lecz i ten materialny świat nie jest jeden – obok nas trwają równoległe rzeczywistości, przestrzeń przenikają subtelne oddziaływania na granicy lub poza granicą dostępną badaczom a jednak wpływające na ludzkie czyny. Czas również nie jest czymś stałym i liniowym, istnieją jego zapętlenia, równoległe osie czasowe, w których wypadki zachodzą z innym finałem. Fabuła utworów Grabińskiego rozgrywa się trochę jak u Alfreda Jarry, „w Polsce czyli nigdzie”. Padają nazwy miast i miasteczek brzmiących niby swojsko – Groń, Pytom, Drohiczyn ale nie są to żadne konkretne miejscowości, lecz fikcyjne światy wykreowane przez autora. Również postacie występujące w utworach noszą specyficzne nazwiska – Wiór, Grot, Zniesławski, Szamota. Akcja większości utworów rozgrywa się w  dziwnych miejscach, na zapomnianych bocznicach kolejowych, małych stacyjkach, w błędnych pociągach.  Niekiedy są to nawiedzone domy, które przechowują w sobie pamięć minionych wydarzeń.

Przedmioty uznawane przez nas za „martwe” posiadają swoje wewnętrzne życie  i rodzaj samoświadomości. W tym wszystkim daje się rozpoznać ciekawa, złożona  duchowość autora – Grabiński pochodził z żarliwie religijnej, katolickiej rodziny a z drugiej strony interesował się okultyzmem, modnym na przełomie wieków spirytyzmem a także najnowszymi osiągnieciami  z dziedziny psychologii, nauk przyrodniczych i politechnicznych. 

 

Fatalne, demoniczne kobiety Grabińskiego  

Ważne miejsce w dziełach galicyjskiego autora zajmuje erotyka i kobiety. Jak na dzisiejszy standardy sceny i opisy Grabińskiego nie wydają się niczym szczególnym ale w jego epoce mogły uchodzić za graniczące z pornografią. Kobiety są u niego personifikacją żywiołów i tajemniczych, demonicznych mocy. Siła seksualna kobiety działa destrukcyjnie na usidlonych przez nią mężczyzn, jak w opowiadaniu „Dom Sary”.

Kobiety żądzą w sferze emocji, uczyć,  w królestwie snu. Symbolizują potęgę wszystkiego co irracjonalne, instynktowne, pierwotne. 

Grabiński mimo osiągniętego na początku dwudziestolecia sukcesu, nie stał się jedna z wielkich gwiazd międzywojennej literatury.  W ciągu kilkunastu następnych lat został prawie całkiem zapomniany, jako literat i jako człowiek. Ostatnie dni przeżywał w ośrodku gruźliczym, cierpiąc niedostatek i samotność. Zmarł w 1936 roku. 

Twórczość galicyjskiego pisarza przeżywała kilkakrotnie swoje okresy renesansu. Po zapomnieniu lat trzydziestych i czterdziestych odkryta po II wojnie, stała się nawet inspiracją dla twórców filmu, nie tylko w Polsce. Ekranizowano jego nowele i opowiadania „kolejowe”, przeniesiono na ekran „Dom Sary”, „Problemat Czelawy” czy „kochankę Szamoty”. Ponownie zapomniany w latach schyłkowego PRL – u, odkrywany na nowo po roku 1989. Dziś również możemy obserwować nawrót do zainteresowania jego twórczością, której większość jest dostępna w internecie w domenie publicznej. 

Doskonale się czyta w jesienne, mgliste wieczory!     
 


Oceń artykuł
Wczytuję ocenę...

 

POLECANE
Niemcy idą do sądu przeciw Gazpromowi. Chodzi o niedostarczony gaz Wiadomości
Niemcy idą do sądu przeciw Gazpromowi. Chodzi o niedostarczony gaz

Niemiecki koncern gazowy RWE wszczął procedurę arbitrażu przeciw Gazpromowi w związku z niedostarczeniem przez rosyjskiego giganta zamówionego gazu - podał w poniedziałek dziennik gospodarczy "Handelsblatt", powołując się na rzecznika firmy.

Zmasowany rosyjski atak rakietowy na Ukrainie: Odessa bez wody, w obwodzie sumskim wyłączony prąd Wiadomości
Zmasowany rosyjski atak rakietowy na Ukrainie: Odessa bez wody, w obwodzie sumskim wyłączony prąd

Jeśli chodzi o bojkot głosowania w Sejmie nad projektem uchwały uznającej Rosję za państwo sponsorujące terroryzm, mogę powiedzieć tylko, że zdanie parlamentu wyraża się poprzez głosowanie, a nie poprzez brak udziału w nim - powiedział w poniedziałek rzecznik rządu Piotr Müller.

„Dziennikarze Onetu przekazali jej pieniądze za informacje, które mnie obciążą”. Były prezes Polskiego Związku Tenisowego odpowiada na zarzuty Wiadomości
„Dziennikarze Onetu przekazali jej pieniądze za informacje, które mnie obciążą”. Były prezes Polskiego Związku Tenisowego odpowiada na zarzuty

Były prezes Polskiego Związku Tenisowego Mirosław Skrzypczyński opublikował na Facebooku obszerny wpis, w którym odniósł się do stawianych mu zarzutów dot. molestowania i napaści seksualnych. 

Lewandowski zawieszony. Odwołanie odrzucone Wiadomości
Lewandowski zawieszony. Odwołanie odrzucone

Dla Polaków mistrzostwa świata w Katarze już się zakończyły. Wszystko za sprawą przegranego meczu z Francją (1:3). Nasi piłkarze rozpoczęli pierwsze powroty do kraju. Okazuje się, że przed Robertem Lewandowskim najdłuższy odpoczynek, z racji tego, że komisja ligi podtrzymała karę trzech meczów wykluczenia.

Kaczyński przystał na debatę z Tuskiem. Podał konkretny warunek [WIDEO] Wiadomości
Kaczyński przystał na debatę z Tuskiem. Podał konkretny warunek [WIDEO]

Prezes PiS Jarosław Kaczyński powiedział, że zgodzi się na wyborczą debatę z przewodniczącym PO Donaldem Tuskiem, jeżeli debata odbędzie się na uczciwych warunkach.

Donald Tusk wściekły na trzech posłów… Koalicji Obywatelskiej Wiadomości
Donald Tusk wściekły na trzech posłów… Koalicji Obywatelskiej

Donald Tusk miał zagrozić trzem posłom Platformy brakiem miejsca na przyszłych listach wyborczych.

Nauczyciel udostępniał uczniom „książki queer” m.in. o zaletach środowiska sado-maso Wiadomości
Nauczyciel udostępniał uczniom „książki queer” m.in. o zaletach środowiska sado-maso

W Stanach Zjednoczonych w szkole średniej San Juan Hills doszło do skandalu. Transpłciowy nauczyciel języka angielskiego pochwalił się, że prowadzi bibliotekę „książek queer”. Mogą z nich korzystać uczniowie, co wywołało oburzenie wśród rodziców.

Głosowanie nad wnioskiem o wotum nieufności dla Zbigniewa Ziobry. Premier zabiera głos Wiadomości
Głosowanie nad wnioskiem o wotum nieufności dla Zbigniewa Ziobry. Premier zabiera głos

– W głosowaniu nad wnioskiem o wotum nieufności wobec ministra sprawiedliwości oczywiście będę bronił Zbigniewa Ziobry, będę bronił spójności Zjednoczonej Prawicy – powiedział w poniedziałek premier Mateusz Morawiecki. Dodał, że ZP jest formacją „dużego namiotu”, łączącą różne poglądy.

Niemieckie media: Niemcy na 18. [!] miejscu wśród krajów wspierających Ukrainę Wiadomości
Niemieckie media: Niemcy na 18. [!] miejscu wśród krajów wspierających Ukrainę

„Niemcy nie robią wystarczająco dużo, żeby pomóc Ukrainie, są na 18. miejscu wśród krajów wspierających Kijów” – pisze portal tygodnika „Spiegel”. Niemieccy politycy mówią z kolei o swoim walnym udziale we wsparciu Ukrainy.

Burza w Portugalii. Kibice jednoznacznie: Mają dość Cristiano Ronaldo Wiadomości
Burza w Portugalii. Kibice jednoznacznie: Mają dość Cristiano Ronaldo

Z ankiety przeprowadzonej przez portugalskie media wynika, że kibice mają dość Cristiano Ronaldo. Nawet 70 proc. fanów opowiedziało się przeciwko byłemu zawodnikowi Manchesteru United w wyjściowym składzie reprezentacji Portugalii.

Marsz
Godności
Emerytury
Stażowe